Shadow AI w firmie
Pracownicy korzystają z SI, której firma nie wdrożyła — co trzeba teraz zrobić?
Wyznaczyć ramy zamiast zakazywać. Według niemieckiego badania BAuA DiWaBe 2.0 z SI korzysta 62,1 % pracowników w Niemczech, często z narzędzi, których firma nie wdrożyła. Potrzebne są zatwierdzone narzędzia, jasne zasady dotyczące danych, szkolenia zgodnie z art. 4 rozporządzenia o SI i rada zakładowa od samego początku.
Co pokazuje niemieckie badanie BAuA DiWaBe 2.0 — i co z tego wynika dla firmy
| Wynik | Dane (BAuA DiWaBe 2.0, Niemcy, badanie 2024) | Co z tego wynika |
|---|---|---|
| Korzystanie z SI w pracy | 62,1 % pracowników korzysta z SI, 30,4 % coraz intensywniej | Pytanie nie brzmi już, czy SI trafi do firmy, lecz na jakich zasadach |
| Najważniejsza aplikacja SI niewdrożona przez firmę | u 51,4 % osób korzystających coraz intensywniej, u 75,7 % osób korzystających na niezmienionym poziomie | Najpierw ustalić, z czego się korzysta — potem spisać zasady |
| Chęć korzystania z większej ilości SI | 36,4 % chciałoby korzystać z SI, która w ich firmie nie jest dotąd używana | Odpowiedzieć na zapotrzebowanie: zatwierdzone narzędzie zamiast zakazu |
| Chatboty jako główne zastosowanie | 48 % osób korzystających coraz intensywniej (11,6 % przy niezmienionym korzystaniu) | Sformułować zasady dotyczące danych konkretnie dla wpisywania i przesyłania |
| Doskonalenie zawodowe | osoby korzystające z SI nie szkolą się częściej niż pracownicy bez SI | Szkolenia nie pojawią się same — art. 4 rozporządzenia o SI wymaga kompetencji w zakresie SI |
| Nierówny rozkład | bez wykształcenia formalnego niespełna jedna trzecia, z wykształceniem wyższym, tytułem mistrza lub technika prawie 80 % | Zasady i szkolenia dla wszystkich, nie tylko dla tych, którzy i tak dużo korzystają |
Jak rozpowszechnione jest korzystanie z SI bez wdrożenia przez firmę?
Bardzo. Badanie BAuA DiWaBe 2.0 objęło w 2024 roku około 9 800 pracowników objętych ubezpieczeniem społecznym w Niemczech; zostało opublikowane w 2025 roku. Wynik: 62,1 % korzysta z SI w pracy, 30,4 % coraz intensywniej w ciągu ostatnich pięciu lat. U 51,4 % tych osób firma nie wdrożyła najważniejszej aplikacji SI; wśród pracowników, u których korzystanie pozostało na tym samym poziomie, odsetek ten wynosi 75,7 %.
BAuA opisuje to jako rozwój oddolny: firmy pozostają w tyle za faktycznym i pożądanym korzystaniem przez swoich pracowników. Jako możliwe przyczyny wskazuje obawy dotyczące ochrony danych oraz brak strategii wprowadzenia tej technologii do procesów pracy. Pasuje do tego trzeci wynik: 36,4 % ankietowanych chciałoby korzystać z SI, która w ich firmie nie jest dotąd używana.
Dla Państwa oznacza to: Państwa pracownicy od dawna wypróbowują to, co ułatwia im pracę. Generatywna SI nie wymaga wdrożenia przez firmę, wiele usług jest swobodnie dostępnych w sieci. Firma, która teraz ustala zasady, wydobywa więc na światło dzienne praktykę, która już istnieje — nie wymyśla nowej.
Dlaczego zakaz jest zwykle słabszą drogą?
Zakaz nie usuwa potrzeby, tylko czyni ją niewidoczną. Kto dzięki chatbotowi szybciej dochodzi do szkicu, w razie wątpliwości będzie z niego korzystał dalej — po prostu na prywatnym telefonie. Firma przestaje cokolwiek widzieć i nie może ani doradzić, ani wyznaczyć granic. Szczególnie przy tekstach, które pracownicy wklejają w pole wprowadzania, to realne ryzyko: dane klientów, dane kadrowe lub tajemnice przedsiębiorstwa trafiają do usługi, z którą firma nie ma umowy.
Silniejszą drogą jest zatwierdzone narzędzie z jasnymi zasadami. Obejmuje najczęstsze zastosowania, jest zabezpieczone umownie (przy danych osobowych umowa powierzenia przetwarzania zgodnie z art. 28 RODO) i wiadomo, jakie dane wolno do niego wprowadzać. Zapotrzebowanie istnieje — 36,4 % chce więcej SI. Kto na nie odpowiada, przenosi korzystanie tam, gdzie można je kształtować.
Tam, gdzie narzędzie z dobrych powodów pozostaje wykluczone, należy podać uzasadnienie. Zakaz, który jest wyjaśniony i wskazuje alternatywę, jest częściej przestrzegany niż taki, który istnieje tylko w regulaminie.
Jakich zasad potrzebuje firma?
Na początek wystarczy jedna strona. Odpowiada na pytania, z jakich narzędzi wolno korzystać, jakie dane są zakazane, kto odpowiada za wyniki i do kogo zwracać się z pytaniami. Kluczowe jest, by zasady pasowały do codziennej pracy: chatboty są głównym zastosowaniem u 48 % osób korzystających z SI coraz intensywniej — zasady muszą więc przede wszystkim mówić, co wolno wpisać w pole wprowadzania, a czego nie.
Trzy ramy prawne obowiązują niezależnie od wielkości firmy. Po pierwsze art. 4 rozporządzenia o SI: od 2 lutego 2025 roku podmioty stosujące systemy SI muszą zapewnić wystarczający poziom kompetencji w zakresie SI swojego personelu. Po drugie RODO: firma musi za pomocą zasad i środków ochrony zadbać o to, by dane osobowe nie trafiały do usług, których nie wybrała (art. 24 i 32 RODO) — i ponosi ryzyko, jeśli mimo to do tego dojdzie. Po trzecie współdecydowanie (prawo niemieckie): tam, gdzie działa rada zakładowa, należy ją zgodnie z § 90 BetrVG w odpowiednim czasie poinformować o stosowaniu SI w procesach pracy; systemy SI zdolne rejestrować wydajność lub zachowanie regularnie uruchamiają obowiązkowe współdecydowanie na podstawie § 87 ust. 1 pkt 6 BetrVG.
Szkolenia nie dzieją się same. Według DiWaBe 2.0 osoby korzystające z SI nie uczestniczą w doskonaleniu zawodowym częściej niż pracownicy bez SI — także nie częściej w czasie pracy. Kto chce kompetencji, musi je zorganizować i zaplanować na nie czas.
- Zatwierdzone narzędzia: jakie, do jakich celów, z jakiego konta
- Zasady dotyczące danych: żadnych danych o zdrowiu ani danych kadrowych, żadnych danych klientów, żadnych tajemnic przedsiębiorstwa w niezatwierdzonych usługach
- Odpowiedzialność: człowiek sprawdza każdy wynik, zanim opuści on firmę lub rozstrzygnie o ludziach
- Osoba kontaktowa: kto odpowiada na pytania i sprawdza nowe narzędzia
- Szkolenia: podstawy, ograniczenia, ochrona danych — w czasie pracy i udokumentowane
Co korzystanie z SI ma wspólnego z obciążeniem i zdrowiem?
Więcej, niż się początkowo wydaje. Dane DiWaBe 2.0 pokazują podwójny wynik: pracownicy korzystający z SI coraz intensywniej częściej sami decydują o nowych zadaniach i ilości pracy — a jednocześnie częściej zgłaszają presję terminów i wyników oraz nadmiar informacji, z którym sobie nie radzą. W przypadku wielozadaniowości i przerw nie stwierdzono istotnej różnicy. Statystycznie istotnego związku między korzystaniem z SI a zdrowiem BAuA nie wykazała.
Ważne dla interpretacji: dane nie rozróżniają przy tym między SI wdrożoną przez firmę a wybraną samodzielnie przez pracowników, a badanie pokazuje związki, nie przyczyny. Czy SI zwiększa presję, czy też SI jest częściej używana tam, gdzie presja i tak jest wysoka, nie da się rozstrzygnąć na podstawie tych danych — pisze o tym sama BAuA.
Dla bezpieczeństwa i higieny pracy wynika z tego coś praktycznego: czego firma nie zna, tego nie może uwzględnić w ocenie ryzyka psychospołecznego. Gdy tylko narzędzia SI zostaną oficjalnie wdrożone i zmienią zadania, tempo lub współpracę, jest to zmiana okoliczności w rozumieniu § 3 ArbSchG (prawo niemieckie) — ocenę uzupełnia się wtedy o blok dotyczący SI.
Jak postępować w praktyce?
W pięciu krokach, które można wdrożyć w ciągu kilku tygodni. Pierwszym jest inwentaryzacja bez wyrzutów: krótka, anonimowa ankieta pyta, z jakich narzędzi się korzysta, do czego i czego brakuje. Analizowane są tylko grupy od pięciu osób, aby nikogo nie dało się rozpoznać. Ankieta służy kształtowaniu, nie kontroli — powinno to znaleźć się w zaproszeniu.
Z odpowiedzi wynika, jakie zastosowania musi obejmować zatwierdzone narzędzie. Następnie przychodzą zasady na jednej stronie, szkolenia i udział rady zakładowej, tam gdzie istnieje. Sześć do dwunastu miesięcy po wdrożeniu dodatkowy blok dotyczący SI w ocenie ryzyka pokazuje, czy przesunęły się ilość pracy, presja lub nadmiar informacji.
- 1. Zebrać dane anonimowo: z jakiej SI się korzysta i do czego, czego brakuje? (analiza od 5 osób)
- 2. Zatwierdzić narzędzie obejmujące najczęstsze zastosowania — z umową powierzenia przetwarzania
- 3. Zasady na jednej stronie: narzędzia, zasady dotyczące danych, odpowiedzialność, osoba kontaktowa
- 4. Szkolenia w czasie pracy, udokumentowane (art. 4 rozporządzenia o SI)
- 5. Wcześnie zaangażować radę zakładową; po 6–12 miesiącach blok dotyczący SI w ocenie ryzyka
Powiązane działania i tematy
Najważniejsze w skrócie
- BAuA DiWaBe 2.0 (Niemcy, 2024, około 9 800 pracowników): 62,1 % korzysta z SI w pracy, 30,4 % coraz intensywniej.
- U 51,4 % osób korzystających coraz intensywniej firma nie wdrożyła najważniejszej aplikacji SI; 36,4 % chciałoby SI, która w firmie nie jest dotąd używana.
- Zatwierdzone narzędzie z jasnymi zasadami dotyczącymi danych przenosi korzystanie tam, gdzie można je kształtować — zakaz czyni je tylko niewidocznym.
- Art. 4 rozporządzenia o SI (od 2 lutego 2025): zapewnić kompetencje personelu w zakresie SI — według BAuA osoby korzystające z SI nie szkolą się dotąd częściej.
- Wcześnie zaangażować radę zakładową zgodnie z § 90 i § 87 ust. 1 pkt 6 BetrVG (prawo niemieckie); po wdrożeniu uzupełnić ocenę ryzyka o blok dotyczący SI.
Najczęstsze pytania
Czy pracownicy mogą używać prywatnych kont SI do pracy?+
Decyduje o tym firma — i powinna to zrobić wyraźnie. Bez zasady korzystanie nie jest ani jednoznacznie dozwolone, ani jednoznacznie zakazane. Ryzyko ponosi wtedy przede wszystkim firma: musi za pomocą zasad i środków ochrony zapobiec temu, by dane osobowe trafiły do usługi, z którą nie ma umowy (art. 24 i 32 RODO).
Czy ankieta dotycząca korzystania z SI nie jest sama w sobie formą nadzoru?+
Nie, jeśli jest anonimowa, analizowane są tylko grupy od pięciu osób, a cel jest jasny z góry: ustalić, jakie narzędzia są potrzebne. Pyta się o cele i potrzeby, nie o zachowanie poszczególnych osób. Tam, gdzie działa rada zakładowa, angażuje się ją wcześniej.
Czy rada zakładowa musi być zaangażowana?+
Tam, gdzie istnieje — tak. Zgodnie z § 90 BetrVG (prawo niemieckie) należy ją w odpowiednim czasie poinformować o stosowaniu SI w procesach pracy. Systemy SI nadające się do rejestrowania wydajności lub zachowania regularnie uruchamiają obowiązkowe współdecydowanie na podstawie § 87 ust. 1 pkt 6 BetrVG — niezależnie od tego, czy nadzór jest zamierzony.
Czego konkretnie wymaga art. 4 rozporządzenia o SI?+
Wystarczającego poziomu kompetencji w zakresie SI personelu pracującego z systemami SI — mierzonego wiedzą, doświadczeniem i celem zastosowania. Rozporządzenie nie przewiduje określonej formy szkolenia ani certyfikatu. Sensowne jest szkolenie podstawowe dla wszystkich użytkowników, uzupełnione o wskazówki dla szczególnie wrażliwych zadań, oraz krótka dokumentacja, kto i kiedy został przeszkolony.
Czy korzystanie z SI powoduje choroby pracowników?+
Niemieckie dane jak dotąd tego nie pokazują. Badanie BAuA DiWaBe 2.0 nie wykazało statystycznie istotnego związku między korzystaniem z SI a zdrowiem — wykazało natomiast związek między rosnącym korzystaniem a większą presją wyników i nadmiarem informacji. Sama BAuA wskazuje ograniczenia: osoby intensywnie korzystające z SI mogą być szczególnie obeznane z technologią lub odporne, a skutki zdrowotne często ujawniają się z opóźnieniem. Dla obciążenia istotne jest więc, jak zorganizowana jest praca z SI.
Najpierw zapytać, potem uregulować
Z EasyWHP zapytają Państwo anonimowo, z jakich narzędzi korzystają Państwa pracownicy i czego im brakuje — z analizą dopiero od grup pięcioosobowych. Wyniki trafiają do oceny ryzyka psychospołecznego i planu działań.
Źródła
- Raport BAuA F2573 — cyfryzacja i zmiana zatrudnienia (DiWaBe 2.0), 2025 ↗
- Art. 4 rozporządzenia o SI — kompetencje w zakresie SI (obowiązuje od 2 lutego 2025) ↗
- Art. 28 RODO — podmiot przetwarzający ↗
- § 90 BetrVG — prawo do informacji i konsultacji (stosowanie SI) ↗
- § 87 BetrVG — uprawnienia współdecydowania rady zakładowej ↗
- § 3 ArbSchG — podstawowe obowiązki pracodawcy (dostosowanie do zmienionych okoliczności) ↗
Stan na: 2026-11-11. To nie jest porada prawna ani podatkowa — w konkretnym przypadku prosimy skonsultować się ze specjalistą.